इतिहासाच्या पानांवर काही नावे केवळ अक्षरांनी लिहिली जात नाहीत, ती काळजावर कोरली जातात. राष्ट्रमाता जिजाऊ हे असेच एक अमर नाव. त्यांच्या जयंतीनिमित्त वंदन करताना आपण केवळ एका थोर मातेला आठवत नाही, तर स्वराज्याच्या संकल्पनेला, स्वाभिमानाच्या ज्वालेला आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या संस्कारांना नमन करतो.
एका मातेचे स्वप्न… एका राष्ट्राचा जन्म
जिजाऊ केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांची माता नव्हत्या, त्या एका क्रांतीची जननी होत्या. पराधीनतेच्या अंधारात, अन्यायाच्या सावल्यांत त्यांनी एका तेजस्वी स्वप्नाला जन्म दिला – स्वराज्याचे स्वप्न. लहान शिवबाच्या मनात त्यांनी तलवारीइतकेच विचारांचे बळ पेरले. रामायण‑महाभारताच्या कथांतून त्यांनी धर्म, न्याय आणि माणुसकीचे बीज रोवले.
संस्कारांची मूर्ती
“राजा कसा असावा?” हा प्रश्न जिजाऊंनी शब्दांत नाही, तर संस्कारांतून उत्तर दिले. अन्याय पाहून गप्प बसू नकोस, दुर्बलांवर अन्याय झाला तर उभा राहा, राज्य हे जनतेसाठी असते – ही शिकवण त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या रक्तात भिनवली. त्यामुळेच शिवाजी महाराज तलवारीचे धारदार योद्धे तर झालेच, पण जनतेच्या मनात राहणारे लोककल्याणकारी राजे घडले.
दुःखातही न डगमगणारी माता
पती शाहाजी राजे दूर, राजकीय संघर्षांचे वादळ, व्यक्तिगत दुःखांची मालिकाच जणू… तरीही जिजाऊ खचल्या नाहीत. त्यांनी अश्रूंना कमकुवतपणाचे रूप दिले नाही, तर त्याच अश्रूंमधून धैर्याची नदी वाहू दिली. एका आईने स्वतःचे सुख बाजूला ठेवून, मुलाच्या आणि राष्ट्राच्या भवितव्यासाठी आयुष्य अर्पण केले.
स्त्रीशक्तीचा जिवंत आदर्श
जिजाऊ म्हणजे स्त्रीशक्तीचे जिवंत प्रतीक. त्या काळात स्त्रीला मर्यादांच्या चौकटीत बंदिस्त केले जात असताना, जिजाऊंनी इतिहास घडवणारी भूमिका बजावली. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले की माता ही केवळ घर घडवत नाही, तर राष्ट्र घडवते. तिच्या संस्कारांतून भावी पिढ्यांचे भविष्य घडते.
आजच्या काळातील जिजाऊंचा संदेश
आजच्या अस्वस्थ काळात जिजाऊंचे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात. भौतिक यशापेक्षा चारित्र्यवान, संवेदनशील आणि राष्ट्रप्रेमी नागरिक घडवणे हेच खरे शिक्षण आहे. जिजाऊंचे जीवन प्रत्येक आई‑वडील, शिक्षक आणि नागरिकाला विचार करायला लावते – आपण पुढील पिढीला काय देत आहोत?
वंदन स्वराज्याच्या मातेला
राष्ट्रमाता जिजाऊ यांचे जीवन हे इतिहास नाही, ती प्रेरणा आहे. स्वराज्याचा पाया घालणारी ती माता आजही आपल्याला हाक देते – स्वाभिमान जपा, अन्यायाविरुद्ध उभे रहा आणि राष्ट्रासाठी जगायला शिका.
दिनप्रभा पोर्टलच्या वाचकांसाठी जिजाऊ जयंतीनिमित्त एवढेच सांगावेसे वाटते – जिजाऊंच्या चरणी खरे वंदन तेव्हाच होईल, जेव्हा त्यांच्या संस्कारांचा दिवा आपण आपल्या कृतीतून अखंड पेटवत ठेवू.
डॉ. किरण बोधले 9730347449
लेखक, वक्ते व विचारमंथनकार
सदर – कथा आणि कारण